Vieiros

Todo fóra é tamén un a carón de; a distancia entre a distancia e a proximidade ás veces non é distancia en absoluto. (Diana Fuss)


I. CARTEL

Calquera exposición, máis aínda se é itinerante, precisa un cartel de presentación e representación; unha especie de cartón de visita destinado a suscitar precisamente as visitas, a provocar a curiosidade, o interese, a implicación, en definitiva, do/da outro/a que polo cartel e gracias< a el acudirá ou non á exposición. O mesmo sucede coas liñas iniciais dos artigos —como estas—: son, sobre todo, a formulación dun vínculo que ti que me estás a ler aceptarás ou non establecer e proseguir. Non obstante, se esta sección inaugural se titula “Cartel” é porque, en efecto, malia non ser moi ortodoxo, elixirei un cartel para este/a artigo-exposición; un cartel que é á vez dous carteis (e co meu tres) [nota 2].

Ver cartel de Houdina

A artista extremeña Victoria Gil baseou a súa Houdina (1994) nun póster de principios do século XX que anunciaba o “rei mundial das esposas”: o escapista Houdini, capaz de se librar de calquera sorte de ataduras, por máis invulnerábeis que parecesen. A obra de Gil modifica visibelmente o cartel orixe, introducindo nel marcas de xénero feminino, re-xenerándoo e de-xenerándoo simultaneamente: Houdini devén Houdina, the World Handcuff queen Prison Breaker. Medroulle ostensibelmente o cabelo e as súas unllas aparecen recubertas con esmalte vermello. “Nothing on Earth can hold Houdina a prisoner”. A feminización a posteriori de Houdini/a, chapuceira, patente, —insisto— visíbel, fai que a (non-)marca de masculino se convirta nunha marca, para facernos reflexionar a propósito de cómo ao longo da historia as mulleres foron/fomos hábiles escapistas das prisións ás que se vían/nos viamos (nos vemos) sometidas por cuestión de xénero.

Iso, sen dúbida, foi unha eclipsante sensación para Europa e o mundo enteiro… e unha lección aprendida á forza: nada pode manter prisioneiras as mulleres. A percepción da marca de feminino revela que esa visibilidade non se consegue se non é con certa violencia, un pasar por riba de; isto é, mediante unha imposición antinatural: o desafío, a transgresión. A simultaneidade de ambos textos Houdini versus Houdina en un só debuxa o xesto dun tránsito e, polo tanto, recorre necesariamente a un tempo: é o século XX ao completo (o cartel-orixe é de 1906) e o movemento recolle fundamentalmente os logros dos feminismos, que poderiamos sintetizar na recuperación da voz por parte das mulleres.


II. EN TRÁNSITO

O tempo inscrito en “Houdini/a” implica a pegada dun tránsito reversíbel, a fin do cal segue aberto en tanto que non se dá por cumprido nin satisfeito. Esta mobilidade constitúe o nexo de unión do queer, xa desde a súa mesma orixe etimolóxica. Na conferencia pronunciada no Centre Georges Pompidou de París, titulada “Construír significados queer” [nota 3], Eve K. Sedgwick indagaba a propósito do étimo do termo:

A palabra queer significa “a través”, procede da raíz indoeuropea twerkw, que xerou tamén a palabra alemana Quer (transversal), a latina torquere (torcer), a inglesa anthwart (a través)… (Sedgwick 1998: 37)

No seu libro Teoría torcida (1998) [nota 4], Ricardo Llamas pon de manifesto o carácter subversivo inherente ao queer, derivado precisamente desta torcedura:

Estamos, pois, ante unha estratexia que non pode culminar o seu percorrido en vía morta; que non acabará entrando nunha canle que a conteña. Nin se lle poderá fabricar un relanzo que calme as súas turbulencias e force a súa sedimentación. Nin achandarse tampouco unha beirada na que poida deterse, repousar e ser reparada. Parecerá incluso que se saíu de calquera das marxes que poidan imaxinarse; tamén do da marxinalidade. Dito doutro modo, esta é unha teoría que abandonou o recto camiño sen se facer outro. Ou, de se preferir, que non recoñece autoridade ou lexitimidade ningunha que a faga volver ao rego. Quen queira seguir o seu rastro comprenderá axiña que os exercicios de reflexión aquí contidos constitúen un acto de seducción (seductio); é dicir, un canto de sereas que aparta a quen lle preste atención da rota prefixada. Teoría queer, en definitiva, é dicir, rarita. Ou, de apelarmos á etimoloxía latina do termo (torquere), sinxelamente, teoría torcida. (xi)

Por tanto o queer será, sempre, político en tanto que constitúe unha sacudida violenta, o desbaratamento (a miúdo lúdico mais igualmente mordaz) das categorías identitarias que se presentan como estáticas e, de entre todas elas, as categorías sexuais son as que maior distorsión reciben. Tal vez porque son as máis inamovíbeis. De feito, a proposta queer non está tan afastada do efecto de estrañamento que propuxeron no seu día os formalistas rusos como esencia da arte: un proceso a través do cal o habitual se volve extraño, raro, en definitiva queer [nota 5]. Houdina é un exemplo diso, como tamén Mom & Dad (1994), de Janine Antoni [nota 6].

Ver o tríptico MOM & DAD 1 2 3

Trátase dun tríptico onde se desafía a identidade de xénero dos proxenitores posto que, mediante un remarcábel labor de maquillaxe protético, son caracterizados o un do outro de maneira que a cuarta imaxe, a que non ten lugar explicitamente no tríptico, é a dos pais tal e como son recoñecidos na presunta normalidade. Distorsión queer, Mom & Dad constitúe, pois, un experimento que indaga a propósito dos modelos e os roles xenérico-sexuais dos proxenitores (e, por tanto, do home e a muller), convertendo un no outro e ambos no mesmo (que sen embargo non é o mesmo, non pode selo). “Eles fixéronme e, a través desta obra, tiña a oportunidade de [re]facelos”, declara Antoni. Deste xeito enfróntase a unha serie de resistencias difíciles de precisar mais que, sen embargo, demostra a imposibilidade física e psicolóxica da inversión. A consecuencia pode ser, en orde distinta, dobre: por unha banda, como espectadores, restablecemos as normalidades por unha fórmula de cortar e pegar que, incribelmente, acaba dando como resultado o pai e a nai no seu aspecto (en principio) non queer que, sen embargo, se nos antolla igualmente froito dun artificio: as figuras de pai e nai multiplícansenos e confúndensenos; por outra banda, en tanto que combinación [biolóxica] de ambos que é, Janine Antoni acaba considerando Mom & Dad como un autorretrato.

Tamén como peculiar autorretrato se presenta Être un autre (1992), produto da estadía en Grenoble da artista Nuria Canal. Consta dunha serie de once fotografías en que Canal se viste coa roupa con que identifica a outras mulleres que vía habitualmente nos seus labores cotiáns. É unha aposta por “vivir/vivirse a través da identidade provisional doutras persoas, doutras mulleres” [nota 7]. No seu dinamismo incesante queer incorpora e representa as diferencias, ten en conta a alteridade: esoutro/esoutra que está en min e que se cadra aínda non descubrín; esas posicións de suxeito que podería habitar e que, dalgún xeito, me habitan, aínda que o discurso dominante, e eu mesmo/a, (m)as amordace e (m)as suma no silencio.


Ver fotos de Nuria Canal1 2 1

III. SILENCIO

¿Como dicir o silencio? Non obstante, ¿como non o dicir?, especialmente cando te condena a ocupar unha posición subalterna privada de voz, sen poder dicirte, condenada a ser dita e a ser falada, sumida na invisibilidade ou visíbel unicamente como o outro fantasmal e ameazante que se constitúe complementariamente ao eu hexemónico, para pouco máis que afianzar a súa centralidade.

A socióloga galega Fefa Vila, membro do colectivo L.S.D. [nota 8], proponse falar do silencio en “¿Dónde habita L.? L. habita entre ruinas”, un texto aparecido no primeiro número da revista Reverso, dedicado a “La producción del silencio”. Vila confesa:

Pregunteime varias veces se debería escribir este artigo e entregalo escrito, ou se ben debería non escribilo e entregar dez folios baleiros, quizais as páxinas impares furadas, con título e asinatura ao comezo. Desexaría facer o segundo e que o director desta nova revista […] tomase a decisión de publicalo ou censuralo. Sabendo como sei que o poría nun lugar nada cómodo, incómodome eu facendo preguntas ás que tal vez non responda: ¿quen pode facer falar o silencio? ou ¿quen se detivo a escoitalo e ademais que valor lle outorga?; ¿quen ve e quen é visto?; ¿que é máis prexudicial: o borrado total, o asimilacionismo ou unha representación falsa e ridiculizante do que é unha lesbiana? (35-36)

Como o silencio, en rigor, non di nada, nin podemos dicir o silencio nin podemos explicitar exactamente un contra-silencio. ¿Cal é o contido do silencio? Non está baleiro; non obstante, se for fácil precisalo sería fácil enmendalo; e non o é. Posibelmente, o silencio non teña contido, mais Adrienne Rich está no certo cando afirma que “todo silencio ten un significado”. O queer propón, ao meu xuízo, un habitar nas fronteiras e non nas marxes, un estar dentro e fóra á vez, participar de ambos en dinamismo perpetuo sen pertencer a ningún, para dicirse na transitividade e no atravesamento.


IV. O DISCURSO DO REVERSO

“Cando se está condenado explicitamente ocúpase un lugar desde o que se pode artellar algo así como un discurso do reverso”. A cita é de Judith Butler e, sintomaticamente, encabezaba os “Propósitos” do número inicial (e iniciático) de Reverso. En efecto, o discurso do reverso pode converterse nunha eficaz práctica de desestabilización dos piares que sosteñen o discurso hexemónico: o do anverso. Lonxe de se acomodar nun contra-discurso que posibelmente potenciaría o gueto e a marxinalidade, o discurso do reverso paséase dacabalo do anverso e vólvese do revés, revérsao [nota 9], deixa patente a súa reversibilidade e, en consecuencia, a precariedade do seu estado. O feito de se producir no límite entre ambas caras, evidenciando que as dúas pertencen a unha mesma moeda, permite que o discurso do reverso poida escapar —incluso superar, inutilizar, neutralizar— a dinámica de exclusión que rexe os binomios convencionais: a parella dentro/fóra. Nun artigo que ten por obxecto analizar o funcionamento desta dinámica [nota 10], Diana Fuss precisa:

O homo en relación co hetero, do mesmo xeito que o feminino en relación co masculino, opera como unha exclusión interior indispensábel, un fóra que está dentro da interioridade facendo posíbel a articulación desta última, unha transgresión da fronteira necesaria para construír a fronteira como tal. […]

Esta aproximación empezou a recoñecer que calquera fóra se formula como consecuencia dunha carencia interna ó sistema que suplementa. Canto maior for a carencia no dentro, maior será a necesidade dun fóra que a conteña e a refuse, dado que sen este fóra a carencia do dentro se faría demasiado visíbel. (116-117)

Iso é, ao meu entender, o que pon descaradamente (e o adverbio ten varios sentidos) de manifesto o vídeo titulado Un beso (1996), de Helena Cabello e Ana Carceller, onde dúas mozas, durante os catro minutos que dura a gravación, se dan un bico sensual e sexual en silencio, completamente alleas e indiferentes ao ruído de fondo: un vómito compulsivo de palabras, sen tema preciso, intelixíbeis soamente por momentos, a pedazos [nota 11]. Novamente, desa forma, a voz queer faise audíbel ao transitar polo contorno do silencio que reversa (aquí bastante literalmente) o discurso do anverso.

Ver "Un bico"

Así é como a palabra silenciada se converte nunha festa.


V. CON TÍTULO PROMESA

Quero clausurar este/a artigo-exposición facendo referencia ao outro vídeo de Cabello/Carceller que se puido ver na recente exposición Trans Sexual Express, celebrada en Barcelona o verán de 2001. Trátase de Sin título (promesa) (1998), onde aparece en contrapicado, silencioso e imperturbábel, un macizo trampolín recortado sobre un fondo de ceo azul. A imaxe, sen ser fixa, a penas se altera ao longo do texto. Constitúe un claro convite a saltar cara ao ceo, non desde a vertixe senón desde o voo; unha provocación, en definitiva, a asumir o risco que vai permitirnos —en palabras das súas creadoras—:

Saltar […] por riba da barreira que separa os xéneros: dexenerarse e así mesturarse, contaminarse, pervertirse, corromperse, confundirse… androxinizarse e habitar espacios da dúbida e da indefinición, pero tamén os territorios do oprobio e do que ás veces semellaron paraísos. [nota 12]

A voz en tránsito polo contorno do silencio, sen fronteiras, por ser(mos) fronteira, o lugar do un e o outro á vez.


Notas

[1] A voz en tránsito, así no orixinal en español (N.T.).

[2] Coñecín o cartel de Houdina gracias a Mar Villaespesa e o seu magnífico repaso “Hablemos de lo que pasa”, Transgeneric@s. Representaciones y experiencias sobre la sociedad, la sexualidad y los géneros en el arte español contemporáneo. Donostia: Koldo Mitxelena Kulturunea, 1998: 68-97.

[3] Verquido ao galego a partir da traducción de María-Xosé Ferris Carrillo, LSD, Non grata, 3 (1998): 34-37.

[4] Ricardo Llamas, Teoría torcida. Madrid: Siglo XXI, 1998.

[5] Vid. Juan Vicente Aliaga, “Existe un arte queer en españa?”, Acción paralela, 3 (octubre, 1997): 55-71 e “Pujanza (y miserias) de un nombre. Sobre a teoría queer y su plamación en el activismo y el arte contemporáneo”, Transgenéric@s: 8-33.

[6] Trans Sexual Express. Barcelona: Centre d’Art Santa Mónica—Generalitat de Catalunya, 2001: 28-31.

[7] Transgenéric@s: 107.

[8] L.S.D. está formado por un grupo de mulleres que empregan diversos medios de expresión para reivindicar a visibilidade das lésbicas en España. Teñen dúas series de fotografías: Menstruosidades e Es.cultura, e editan un “bollozine” titulado Non grata. Cabe destacar o seu texto “Invención y memoria. Erotismo y política lesbiana”, presentado en Transgenéric@s: 176-179.

[9] reversar. tr. ant. Vomitar o que se ten no estómago, revesar. //2 intr. ant. Repetir ou vir á boca o sabor da comida.

[10] “Dentro/Fuera”, trad. Meri Torras, en N. Carbonell e M. Torras (eds.) Feminismos literarios. Madrid: Arco libros, 1999: 113-124.

[11] Juan Vicente Aliaga fala deste traballo de Cabello/Carceller no seu artigo publicado en Acción paralela, esp. pp. 63-64. o vídeo puido verse en Transgenéric@s.

[12] Trans Sexual Express. Barcelona: Centre d’Art Santa Mónica—Generalitat de Catalunya, 2001:53.


Trad. de Paulo Filgueiras Fachal